آغاز برتری ایرانیان در خاور نزدیک در عهد باستان

» آغاز برتری ایرانیان در خاور نزدیک در عهد باستان

دودمان پارسی چگونه توانست در قرن ششم پیش از میلاد در سرزمین باستانی خاور نزدیک، یک امپراطوری جهانی بنیاد گذارد که مرزهای آن از خاور به هندوستان و از باختر به مصر می رسید؛ و الگویی شود برای سلسله های آینده ایران؟


مادها

از سده نهم پیش از میلاد در گواهی های آشوری اشاره هایی به نام ها و مناطق مسکونی تیره های ایرانی در مرزهای شرقی امپراتوری آن ها ‌شده است. مادها از آن جمله اند که "تیره های" آن ها ظاهرا پیوندهای سیاسی سستی داشته اند و چند بار مقهور آشوریان شده اند، ولی به ندرت چیرگی کامل ایشان را پذیرفته اند.


دست‌آوردهای قوم ماد

پایان قرن هفتم، حتی موفق به پاتک شدند؛ سرزمین شرقی دجله را به تصرف درآوردند؛ آشور را فتح کردند (614 ق. م)، با هم پیمانی بابلیان نینوا را گشودند (612 ق. م) و سپس با شکست اسکیت ها، مانّایی ها و امپراطوری لیدی، امپراطوری خود را به سوی غرب گسترش دادند.


فقدان سند مکتوب و مدارک باستان شناختی

پس از 585 ق. م، هالیس (قزل ایرماق کنونی) واقع در شرق آناتولی، مرز مشترک لیدیایی ها و مادها بود. با توجه به نبود هرگونه سنت مکتوب میان مادها و فقدان مدارک باستان شناختی، مسئله قلمرو سرزمین آن ها و نمای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی امپراتوری مادها هنوز در هاله ای از ابهام است.


سرنگونی مادها

براساس منابع بابلی در سال سوم یا ششم سلطنت نبونید(53/554 یا 49/550 ق. م)، یکی از رعایای مادها به نام کوروش انشانی، سپاهیان ایشان را درهم شکست، و ظاهرا بیشتر آن ها از دست او گریختند. کوروش پیروز توانست آستیاگ، پادشاه ماد را اسیر کند، سکونتگاه او اکباتان را بگشاید، گنجینه او را تاراج کند و غنایم جنگی را به انشان بفرستد.


انشان

انشان نام شرقی قدیمی مرکز بخش خاوری امپراتوری عیلام در ارتفاعات جنوب غربی ایران است و تقریبا همان منطقه ای است که پارسیان بعدها نام خود را به آن دادند و آنجا را پارس ( به یونانی پرسیس) نامیدند. از همین سرزمین بود که کوروش جنگ خود را علیه آستیاگ آغاز کرد. براساس منابع آشوری، در آغاز سده نهم ق. م از منطقه پارسوا واقع در میان سرزمین های مادها و مانّایی ها در شمال غربی ایران باج و خراج گرفته می شده است و این نام احتمالا به سرزمین بعدی پارس ها در جنوب غربی اطلاق شده و پارس ها محل سکونت و نام خود را پس از مهاجرت به سوی جنوب به آنجا داده اند.

تردیدهای مستدل و قانع کننده ای بر این فرض وارد شده است، اما مسلم است که پارس تا مدتی موقتا زیر استیلای عیلام بود؛ و مدتی پس از انهدام امپراتوری عیلام به دست آشوریان (639 ق. م) این ناحیه به دست مادها افتاد، تااینکه کوروش با پیروزی خود بر آستیاگ ورق را برگرداند.


شکل گیری امپراتوری هخامنشی

سپس پادشاه پارس به عنوان جانشین مادها، قلمرو خود را به سوی غرب گسترش داد و در سال 547 ق. م موفق شد سارد پایتخت لیندی را فتح کند که در آنجا به گزارش هرودوت، منظره اسارت و لغو حکم اعدام کروزوس پادشاه لیدی ظاهرا تماشایی بوده است. سپس شهرهای ساحلی یونان و سایر سرزمین های آسیای صغیر (ترکیه کنونی) زیر سلطه پارسیان درآمد.

اینکه آیا کوروش لشکرکشی خود به سوی باختر را نخست با فتح سوریه و فلسطین ادامه داده یا بی درنگ به سوی خاور ایران بازگشته است، مسئله ای در خور تامل است. درباره تاریخ سیاسی آغازین نواحی شرقی و چگونگی پیوستن آن ها به امپراتوری، به سختی می توانیم چیزی بیش از نظریه ارائه کنیم. در سال 539 ق. م سرزمین های (باقی مانده؟) امپراطوری جدید بابل، پس از مقاومتی ضعیف به دست پارسیان افتاد.


فتح بابل

بابل، پایتخت کشور، بدون کمترین مقاومتی تسلیم کوروش شد و او از همکاری بابلیان منتفذ که از نبونید شاه ناراضی بودند سپاسگزاری کرد. 9 سال بعد، به گزارش هرودوت، کوروش که قصد داشت قلمرو شاهنشاهی خود را به سوی شرق تا آن سوی رود اوکسوس (آمودریا) گسترش دهد، به نبرد با ماساگت های سکایی پرداخت.

در سال 525 ق. م پسرش کمبوجيه فتح مصر را برعهده گرفت و در آنجا در مقام فرعون مصر علیا و سفلی تاج بر سر نهاد و جانشین شایسته سلسله سائیتی شد.


شورش گئومات

با اینحال، کاهنان برخی معابد از تاراج معبدها (و نیز احتمالا محدودیت و کاهش امتیازات خویش) در آغاز اشغال پارسیان، آسیب دیدند و ناراحت شدند. کوشش های شاه مقبول آن ها نبود و در همین محافل بود که تصویر کمبوجيه بیمار و تندخو رواج یافت. تصویری که هرودوت بعدها به روشنی توصیف می کند. تنش هایی نیز میان شاه و اشراف پارس پیش آمد، به طوری که شورش گئومات، مُغ مادی ( و "جانشین")، در مرکز کشور، هم شاه و هم اشراف کاملا بی اطلاع را غافلگیر کرد. وی با اقدامات مردم پسند نظیر معافیت موقتی از انجام خدمت نظام و پرداخت مالیات و رودررویی علنی با اشراف قبیله ای، توانست پشتیبانی چشمگیر اقشار پایین جامعه را به دست آورد تا اینکه گروه کوچکی از اشراف توطئه گر او را سرنگون کردند.


به تخت نشستن داریوش

کمبوجیه در راه بازگشت از مصر مرده بود، پس دسیسه چینان داریوش را به شاهی برگزیدند و به سبب همدستی خود با او امتیازاتی نیز گرفتند، و داریوش نیز ادعا کرد به خانواده کوروش تعلق دارد. چون بسیاری از مردم بی گمان، داریوش را غاصب تلقی می کردند، شورش هایی علیه پادشاهی او برپا شد. داریوش پس از سرکوب این شورش ها نه تنها توانست در قلمرو شاهنشاهی خود آرامش را دوباره برقرار سازد بلکه قلمرو سرزمین خود را از شرق تا دره سند و از غرب تا ترکیه و مقدونیه گسترش داد. با این حال، هم ارتش و هم نیروی دریایی در 490 ق. م در ماموریت تنبیهی علیه آتنیان شکست خوردند.

گناه آتنیان این بود که با زیر پا گذاشتن پیمان خود با پارسیان، از تلاش ناموفق جزایر یونانی برای جدا شدن از شاهنشاهی هخامنشی حمایت کرده بودند. این پرآوازه ترین پادشاه هخامنشی اصلاحات اداری، مالیاتی و نظامی بسیاری انجام داد که هدف از آن ها برقراری ثبات در امپراتوری و تاثیزگذاریشان در اقدامات روزانه جانشینان خویش بود.


تنوع اقلیمی قلمرو حکومتی داریوش

امپراتوری داریوش در بخش های ایرانی خود از لحاظ جغرافیایی و اقلیمی ‌از چنان تنوعی برخوردار بود که تقسیم زمین شناختی و منطقه ای سرزمین او، توسعه کشاورزی و زیربنای اقتصادی آن، و نیز نظارت سیاسی بر کشور، تنها هنگامی دریافتنی است که جغرافیای ایران به خوبی بررسی شود.

سرزمین ملی ایران کنونی را می توان از لحاظ جغرافیایی به عنوان فلات مرکزی مرتفعی توصیف کرد که از دره ها و حوضه هایی تشکیل یافته که با رشته کوه های مرزی احاطه شده اند. در شمال رشته کوه های البرز (شامل قله آتشفشانی 5671 متری دماوند) در حاشیه دریای خزر قرار دارد که تا قله 7000 متری هندوکش در پامیر گسترش می یابد. در جنوب، در مناطق لرستان، خوزستان و فارس، رشته کوه های زاگرس به صورت رشته کوه های موازی متعدد تا جنوب شرقی امتداد می یابد. (که گاه بلندی آن ها به 3000 متر می رسد) و به شکل سپر محافظی ایران را از بین النهرین و خلیج فارس جدا می سازد. درون ایران با رشته کوه هایی نظیر کوهرود و رشته های موربی که از مرز های شرقی به داخل دره ها و آبگیرها کشیده شده اند تقسیم می شود؛ و در داخل کویرهای گسترده ای وجود دارد که بخشی از آن ها با شوره زارها و رودهای شور پر شده است که در فصول بارانی به باتلاق های شور تبدیل می شوند.

مثلا دشت کویر در شمال، بزرگ ترین بیابان نمکی دنیاست. باقی مانده دریاچه های آب شور ایران نیز از خصوصیات فلات ایران است. حاشیه شرقی کشور از رشته کوه هایی تشکیل شده که از بلوچستان به سوی شمال کشیده می شود و به کوه های هندوکش می پیوندد.افغانستان ادامه شمال شرقی فلات ایران است که رشته کوه های هندوکش به سوی پامیر، محور مرکزی آن را تشکیل می دهد. بیشتر مناطق این کشور میان 600 تا 3000 متر ارتفاع دارند. افغانستان را می توان گذرگاهی میان دره سِند و آسیای مرکزی یا دره آمودریا تلقی کرد. آب کشور عمدتا از رود آمودریا که به دریاچه آرال می ریزد، و نیز از رودهای هیرمند و هاروت رود که به دریاچه هامون می ریزند تامین می شود، ضمن آنکه جریان های کوچک تری از رود سند که به اقیانوس هند می‌ریزد آن را قابل شرب می سازد.


وضع کلی اقليم و جغرافیای ایران

جهان ایرانی را از لحاظ اقلیمی می‌توان منطقه ای برّی و خشک توصیف کرد (با اُفت و خیزهای شدید روزانه و فصلی دما) درحالیکه باران های فصلی در زمستان می بارد و کوه های خاوری در زمان باران های موسمی هندوستان از بارندگی اندکی برخوردارند، فقط کوه های حاشیه دریای خزر هستند که بارندگی منظم و فراوانی دارند.

ظاهرا حاصل این کمبود باران، وجود تنوع گیاهی در کشور، همینطور نیاز به آبیاری مصنوعی در اکثر مناطق است که در مجموع قابل کشت هستند. کشتزارهایی که از آب باران بهره می گیرند، به دامنه کوه ها، بخش شمال غربی کشور و نواحی کوچکی در جنوب محدود می شوند. بخصوص مناطق حاشیه دریای خزر بسیار حاصلخیزند.

اقلیم افغانستان با باران های ناشی از بادهای غربی در زمستان و بهار، سخت تر و برّی تر است. فقدان مزمن آب، محرک آبیاری مصنوعی برای کشاورزی بوده است. در این زمینه، فنون کهن هزاره ای، و سنت ها درخور تامل هستند.

اگر معاصران تحت تأثير دیودوروس(به نقل از کتزیاس)، باختر یا بلخ شرقی ایران را سرزمین هزار شهر می نامند، اگر مورخان اسکندر مقدونی، پارس را فوق العاده حاصلخیز و بسیار پرجمعیت توصیف کرده اند، اگر یافته های باستان شناختی نشانه های تراکم اسکان، آبیاری و کشت و برز را کشف کرده اند، پس همه این ها گویای قابلیت های فنی و سازمان‌دهی شاهان ایران و رعایای ایشان در پیکار با جنبه های طبیعی کشور است.



آخرین مطالب این وبلاگ



راز اعداد جفتراز اعداد جفتراز اعداد رند ، اعداد فرشتگان
ثبت آگهی رایگان ثبت آگهی رایگان درج آگهی ویژه در بالون آگهی
ساخت وبلاگساخت وبلاگساخت وبلاگ رایگان
تعمیر پکیج در شیرازتعمیر پکیج در شیرازتعمیر برد پکیج در شیراز



  ساخت وبلاگ